Od 18 sierpnia 2026 roku w Prawie wodnym obowiązuje przepis epizodyczny, który otwiera okno dla właścicieli studni wykonanych bez wymaganej zgody. Jeżeli odwiert powstał przed tą datą, a kompletny wniosek o legalizację trafi do urzędu najpóźniej 31 grudnia 2027 roku, właściciel nie zapłaci opłaty legalizacyjnej i nie dostanie kary pieniężnej za wykonanie ujęcia. Po tej dacie wracają zwykłe zasady.
Zanim zaczniesz kompletować papiery, sprawdź jedno: bardzo możliwe, że Twoja studnia nigdy żadnej zgody nie wymagała i nie ma czego legalizować.
Kogo ten przepis w ogóle dotyczy
Ustawa zwalnia z pozwolenia i ze zgłoszenia wykonanie ujęcia wód podziemnych sięgającego najwyżej 30 metrów, jeżeli służy ono zwykłemu korzystaniu z wód. Osobne zwolnienie obejmuje sam pobór, gdy średniorocznie nie przekracza 5 m³ na dobę. Zwykłe korzystanie oznacza zaspokajanie potrzeb własnego gospodarstwa domowego albo rolnego. Typowa studnia przydomowa spełnia wszystkie te warunki naraz, więc stoi legalnie od pierwszego dnia, bez jednego pisma w urzędzie. Rozpisaliśmy te progi przy operacie wodnoprawnym.
Zgody brakowało wtedy, gdy przynajmniej jeden z progów został przekroczony:
- odwiert głębszy niż 30 metrów, bo zwolnienie kończy się dokładnie na tej liczbie
- pobór ponad 5 m³ na dobę liczony jako średnia z roku, a nie z najgorętszego lipca
- woda dla firmy spoza rolnictwa, na przykład do wynajmowanych domków, myjni czy warsztatu; przy nawadnianiu upraw we własnym gospodarstwie liczy się sam próg 5 m³ (szczegóły)
W takich sytuacjach studnia wymagała pozwolenia wodnoprawnego. Zgłoszenie wodnoprawne to osobna instytucja i ustawowa lista czynności nim objętych nie wymienia ujęć wód podziemnych, więc przy studni chodzi praktycznie zawsze o pozwolenie.
Co grozi, gdy zgody zabrakło
Prawo wodne nie przewiduje przedawnienia samowoli wodnej. Właściciel urządzenia wykonanego bez pozwolenia może wystąpić o legalizację, a jeżeli tego nie zrobi albo decyzji nie uzyska, organ nakłada obowiązek likwidacji urządzenia i wyznacza termin. Gdy likwidacja jest niewykonalna technicznie lub ekonomicznie, urząd może w zamian nakazać wykonanie urządzeń zapobiegających szkodom.
Do tego dochodzą pieniądze. Decyzja o legalizacji ustala opłatę legalizacyjną, której stawka rośnie co roku wraz z inflacją i jest ogłaszana obwieszczeniem ministra: od 1 stycznia 2026 roku wynosi 6 601,67 zł, a od 1 stycznia 2027 roku 6 839,33 zł. Niezależnie od niej ustawa przewiduje administracyjną karę pieniężną za wykonywanie urządzeń wodnych bez wymaganej zgody, w widełkach od 5 000 zł do 1 000 000 zł.
Na czym polega zwolnienie
Nowy przepis zdejmuje dwie z tych dolegliwości naraz. Właściciel ujęcia wód podziemnych wykonanego bez pozwolenia lub zgłoszenia przed 18 sierpnia 2026 roku, który do 31 grudnia 2027 roku złoży kompletny wniosek o legalizację, jest zwolniony z opłaty legalizacyjnej i nie podlega karze pieniężnej za wykonanie tego urządzenia. Zasada obejmuje również sprawy wszczęte i niezakończone przed wejściem przepisu w życie.
Dwa zastrzeżenia warto przeczytać uważnie, bo przesądzają o wyniku.
Liczy się kompletność, nie sama data nadania. Wniosek złożony 30 grudnia 2027 roku i uzupełniony w styczniu przestaje być wnioskiem złożonym w terminie. Skompletowanie dokumentacji, w tym operatu, zajmuje tygodnie, więc grudzień 2027 jest złym momentem na start.
Zwolnienie dotyczy wykonania studni, nie każdego skutku samowoli. Przepis wymienia opłatę legalizacyjną i karę za wykonanie urządzenia wodnego. Kara za sam pobór wód podziemnych bez pozwolenia jest w ustawie liczona odrębnie, jako 500 % opłaty zmiennej za pobrane wody, a ilość ustala się wtedy w toku kontroli według maksymalnej technicznej wydajności urządzeń.
Co wchodzi do wniosku
Wniosek o legalizację kompletuje się tak samo jak wniosek o pozwolenie wodnoprawne. Trzon stanowi operat wodnoprawny wraz z opisem działalności napisanym bez żargonu, a obok niego wypis i wyrys z planu miejscowego albo decyzja o warunkach zabudowy, wypisy z rejestru gruntów dla nieruchomości w zasięgu oddziaływania ujęcia oraz, jeżeli są wymagane, decyzja środowiskowa i ocena wodnoprawna.
Urząd wyda decyzję o legalizacji tylko wtedy, gdy lokalizacja studni nie narusza planu gospodarowania wodami w dorzeczu, planu zarządzania ryzykiem powodziowym, planu przeciwdziałania skutkom suszy, ustaleń planu miejscowego ani wymagań ochrony zdrowia, środowiska i przyrody. Legalizacja nie jest więc formalnością na zawołanie: jest drugą szansą dla ujęcia, które w tym miejscu mogło powstać.
Od czego zacząć
Najpierw ustal głębokość i realny pobór, bo od nich zależy, czy w ogóle jesteś w tej sprawie stroną. Wystarczy dokumentacja powykonawcza albo pomiar w terenie. Jeżeli studnia mieści się w progach, temat kończy się na tym akapicie. Jeżeli je przekracza, zostało kilkanaście miesięcy na wniosek, który dziś kosztuje wyłącznie pracę nad dokumentami.